મફત કાનૂની સહાય કેવી રીતે મેળવવી? | ભારત સરકારની યોજના

ભાગ ૧: મફત કાનૂની સહાય ની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા: સામાન્ય માણસ માટે ન્યાયનો માર્ગ.

ભારતના દરેક નાગરિકને ન્યાય મેળવવાનો સમાન અધિકાર છે, પછી ભલે તેની પાસે પૈસા હોય કે ન હોય. આપણા દેશનું બંધારણ એ વાતની ખાતરી આપે છે કે ગરીબી અથવા અન્ય કોઈ અસમર્થતાને કારણે કોઈ પણ વ્યક્તિ ન્યાયથી વંચિત ન રહેવી જોઈએ. આ હેતુને સિદ્ધ કરવા માટે ' મફત કાનૂની સહાય' (Free Legal Aid) ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

આ લેખમાં આપણે મફત કાનૂની સહાય શું છે, કોને મળી શકે, અને તે કેવી રીતે મેળવવી તેની વિગતવાર અને સમજૂતી આપી છે.

"ન્યાય માત્ર પૈસાદાર માટે નથી, કાયદો દરેક ભારતીયની ઢાલ છે."

મફત કાનૂની સહાય એટલે શું?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પાસે વકીલની ફી ચૂકવવાના કે કોર્ટના ખર્ચ ઉઠાવવાના પૈસા ન હોય, ત્યારે સરકાર તેને સરકારી ખર્ચે વકીલ અને અન્ય કાનૂની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આને 'મફત કાનૂની સહાય' કહેવાય છે.

આ સહાયમાં કઈ-કઈ સેવાઓ મળે છે?

લોકોને લાગે છે કે મફત કાનૂની સહાય એટલે ફક્ત વકીલ આપવો, પણ ના! તેમાં બીજી ઘણી બધી સુવિધાઓ સામેલ છે:

વકીલની નિમણૂક (Legal Representation)

સૌથી મહત્વની સેવા આ છે. તમારા કેસને કોર્ટમાં મજબૂતીથી રજૂ કરવા માટે સરકાર તમને એક અનુભવી વકીલની ફાળવણી કરે છે.

• આ વકીલની ફી તમારે ચૂકવવાની હોતી નથી; તેમનું માનદ વેતન સરકાર ચૂકવે છે.
• તે તમારી તરફેણમાં દલીલો કરે છે, સાક્ષીઓની તપાસ કરે છે અને કેસના તમામ કાયદાકીય પાસાઓ સંભાળે છે.

તમામ કોર્ટ ફીની માફી

કોઈપણ કેસ દાખલ કરવા માટે કોર્ટમાં જે નિશ્ચિત ફી ભરવી પડે છે (જેને 'સ્ટેમ્પ ડ્યુટી' પણ કહેવાય છે), તે મફત કાનૂની સહાય મેળવનાર વ્યક્તિએ ભરવી પડતી નથી. આ ખર્ચ સરકાર માફ કરે છે.

દસ્તાવેજો અને કાગળકામનો ખર્ચ

કોર્ટની પ્રક્રિયામાં ઘણા બધા કાગળિયાની જરૂર પડે છે. આ સહાયમાં નીચેના ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે:

• કેસ માટે જરૂરી અરજીઓ કે દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા અને ટાઈપ કરવાનો ખર્ચ.
• મહત્વના પુરાવાઓની ફોટોકોપી (ઝેરોક્ષ) કરાવવાનો ખર્ચ.
• કોર્ટના રેકોર્ડ્સ કે ચુકાદાની નકલ મેળવવા માટેનો ખર્ચ.

સાક્ષીઓ અને તપાસનો ખર્ચ

• જો તમારા કેસને સાબિત કરવા માટે સાક્ષીઓને કોર્ટમાં બોલાવવા પડે, તો તેમને લાવવા-લઈ જવાનો કે અન્ય જે કાંઈ ખર્ચ થતો હોય, તે પણ આ સહાય હેઠળ મેળવી શકાય છે.

કાયદાકીય સલાહ (Legal Advice)

ઘણીવાર આપણને કેસ નથી કરવો હોતો, પણ માત્ર એટલું જાણવું હોય છે કે કાયદો શું કહે છે.

• તમે કોઈપણ જિલ્લા કે તાલુકા કાનૂની કચેરીએ જઈને નિષ્ણાત વકીલ પાસે મફત કાનૂની સલાહ લઈ શકો છો.
• તેઓ તમને સમજાવશે કે તમારી સમસ્યાનો કાયદેસર ઉકેલ શું છે.

અન્ય પરચૂરણ સેવાઓ

• અપીલ તૈયાર કરવી: જો તમે નીચલી કોર્ટમાં કેસ હારી ગયા હોવ અને ઉપલી કોર્ટમાં (જેમ કે હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટ) અપીલ કરવી હોય, તો તે માટે પણ નવેસરથી વકીલ અને સહાય મળે છે.
• નોટિસનો જવાબ: જો કોઈએ તમને કાયદાકીય નોટિસ મોકલી હોય, તો તેનો વળતો જવાબ લખી આપવાની સેવા પણ આમાં મળે છે.

ટૂંકમાં કહીએ તો, તમારે માત્ર તમારી સમસ્યા લઈને જવાનું છે, બાકીનો તમામ આર્થિક બોજ સરકાર ઉઠાવે છે જેથી તમે માત્ર ન્યાય પર ધ્યાન આપી શકો.

કોણ મફત કાનૂની સહાય મેળવી શકે? (પાત્રતા)

કાયદો દરેક માટે સમાન છે, પણ મફત કાનૂની સહાય ખાસ કરીને એવા લોકો માટે છે જેઓ સમાજના નબળા વર્ગમાંથી આવે છે અથવા કોઈ ખાસ મુશ્કેલીમાં છે. 'કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ અધિનિયમ, 1987' ની કલમ 12 મુજબ, નીચે મુજબની વ્યક્તિઓ મફત કાનૂની મદદ મેળવવા માટે હકદાર છે:

મહિલાઓ અને બાળકો

• ભારતના કાયદા મુજબ, કોઈપણ મહિલા (ભલે તે ગમે તેટલી કમાતી હોય) અને કોઈપણ બાળક મફત કાનૂની સહાય મેળવી શકે છે. તેમના માટે આવકની કોઈ મર્યાદા રાખવામાં આવી નથી.

અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)

• SC અથવા ST સમુદાયના કોઈપણ સભ્યને તેમના અધિકારોની લડાઈ માટે સરકાર તરફથી મફત વકીલ અને કાનૂની સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

આર્થિક રીતે નબળા લોકો (આવક મર્યાદા)

• જે વ્યક્તિઓની વાર્ષિક આવક સરકાર દ્વારા નક્કી કરેલી મર્યાદાથી ઓછી હોય, તેઓ આ સહાય મેળવી શકે છે.

ગુજરાતમાં: સામાન્ય રીતે જેની વાર્ષિક આવક રૂ. ૩, ૦૦, ૦૦૦ (ત્રણ લાખ) થી ઓછી હોય તેવા તમામ લોકો (પુરુષો સહિત) આ યોજનાનો લાભ લઈ શકે છે. (નોંધ: સુપ્રીમ કોર્ટના કેસો માટે આ મર્યાદા રૂ. ૫,૦૦,૦૦૦ સુધીની હોઈ શકે છે).

ઔદ્યોગિક કામદારો

• કારખાનામાં કે ઉદ્યોગોમાં કામ કરતા મજૂરો અથવા કામદારો, જેઓ પોતાના હક માટે લડવા માંગતા હોય, તેઓને પણ મફત સહાય મળે છે.

શારીરિક કે માનસિક અશક્ત વ્યક્તિઓ

• જે વ્યક્તિઓ દિવ્યાંગ છે, અંધ છે અથવા માનસિક રીતે બીમાર છે, તેમને કાયદો વિશેષ રક્ષણ અને મફત કાનૂની સલાહ આપે છે.

કસ્ટડીમાં રહેલા વ્યક્તિઓ

• જે લોકો જેલમાં છે અથવા પોલીસ કસ્ટડીમાં છે અને તેમની પાસે પોતાનો બચાવ કરવા માટે વકીલ રોકવાના પૈસા નથી, તેમને સરકારી ખર્ચે વકીલ પૂરો પાડવામાં આવે છે.

આપત્તિ કે હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકો

• ભૂકંપ, પૂર કે દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આફતોનો ભોગ બનેલા લોકો.
• કોમી હિંસા અથવા જાતિગત હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકો.
• માનવ તસ્કરી (Human Trafficking) અથવા વેઠ મજૂરીમાંથી મુક્ત થયેલા લોકો.

ન્યાય મેળવવા ક્યાં જવું? (તંત્રની રચના)

ન્યાય મેળવવા માટે તમારે ક્યાંય દૂર જવાની જરૂર નથી. તમારી સમસ્યા અને તમારા વિસ્તારના આધારે, સરકારે ન્યાયના દરવાજા તમારા ઘરની નજીક જ ખોલી રાખ્યા છે.

ન્યાય મેળવવા માટેના મુખ્ય સરનામાં અને રસ્તાઓ નીચે મુજબ છે:

તાલુકા કક્ષાએ: 'તાલુકા કાનૂની સેવા સમિતિ'

જો તમે ગામડામાં કે નાના શહેરમાં રહો છો, તો તમારી નજીકની તાલુકા અદાલત (Civil/Criminal Court) માં એક નાની ઓફિસ હશે.

• કોણ મળે: ત્યાં એક સચિવ (સેક્રેટરી) હોય છે જે તમને ફોર્મ ભરવામાં મદદ કરશે.

જિલ્લા કક્ષાએ: 'જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' (DLSA)

• દરેક જિલ્લાની મેઈન કોર્ટ (District Court) ના પરિસરમાં આ ઓફિસ આવેલી હોય છે.

રાજ્ય કક્ષાએ: 'ગુજરાત રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' (GSLSA)

• જો તમારો કેસ હાઈકોર્ટમાં હોય અથવા કોઈ મોટી કાનૂની લડાઈ હોય, તો તમારે અમદાવાદ સ્થિત હાઈકોર્ટ કેમ્પસમાં આવેલી આ ઓફિસે જવું જોઈએ.

• વેબસાઈટ: તમે ગુજરાત રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ (https://gujarat.nalsa.gov.in/) પર જઈને પણ માહિતી મેળવી શકો છો.

પોલીસ સ્ટેશન (પ્રાથમિક ન્યાય માટે)

જો તમારી સાથે કોઈ શારીરિક હિંસા, ચોરી કે છેતરપિંડી થઈ હોય, તો સૌથી પહેલું પગલું પોલીસ સ્ટેશન જઈને FIR કરવાનું છે.

• જો પોલીસ તમારી ફરિયાદ ન લે, તો તમે સીધા 'જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' માં જઈને વકીલની મદદ માંગી શકો છો, જે તમારી ફરિયાદ નોંધાવવામાં મદદ કરશે.

ઓનલાઈન મદદ (ઘેર બેઠા)

આજના ડિજિટલ યુગમાં તમે મોબાઈલથી પણ ન્યાયની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકો છો:

• NALSA પોર્ટલ: ભારત સરકારની સત્તાવાર વેબસાઈટ પર ઓનલાઈન અરજી કરી શકાય છે.
• ટેલિ-લો (Tele-Law): તમારા નજીકના 'કોમન સર્વિસ સેન્ટર' (CSC) પર જઈને તમે વિડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા વકીલ સાથે વાત કરી શકો છો.

મફત કાનૂની સહાય કેવી રીતે મેળવવી? (અરજીની પ્રક્રિયા)

મફત કાનૂની સહાય મેળવવાની પ્રક્રિયા અત્યંત સરળ છે. તમારે કોઈ મોટા ફોર્મ ભરવાની કે લાંબી લાઈનમાં ઉભા રહેવાની જરૂર નથી.

• અરજી ક્યાં કરવી: તમે જે વિસ્તારમાં રહો છો ત્યાંની નજીકની તાલુકા કે જિલ્લા કોર્ટમાં આવેલી કાનૂની સેવા સત્તા મંડળની ઓફિસે જઈ શકો છો.
• કેવી રીતે અરજી કરવી: તમે સાદા કાગળ પર તમારી વિગતો અને તમારે કયા કેસ માટે મદદ જોઈએ છે તે લખીને આપી શકો છો. જો તમે લખી શકતા ન હો, તો ત્યાંના અધિકારી તમારી મૌખિક વાત સાંભળીને અરજી લખી આપશે.
• જરૂરી દસ્તાવેજો: તમારે તમારું આધાર કાર્ડ, આવકનું પ્રમાણપત્ર (જો જરૂરી હોય તો), અને કેસને લગતા કાગળો સાથે રાખવા જોઈએ.
• ઓનલાઈન અરજી: હવે તમે NALSA ની વેબસાઈટ પર જઈને ઓનલાઈન પણ અરજી કરી શકો છો. અરજી ઓનલાઈન કેવીરીતે કરવી તેની વિગત આગળ આપી છે.

કયા કેસોમાં સહાય મળે?

સામાન્ય રીતે, એવા તમામ કેસો જેમાં સામાન્ય માણસના હકોનું હનન થતું હોય અથવા તેને કાયદાકીય રક્ષણની જરૂર હોય, ત્યાં સરકાર દ્વારા મફત કાનૂની સહાય આપવામાં આવે છે. આ સહાયને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: દીવાની (Civil) અને ફોજદારી (Criminal).

અહીં વિગતવાર યાદી છે કે કેવા પ્રકારના કેસોમાં તમે મદદ માંગી શકો છો:

કૌટુંબિક અને લગ્નજીવનના પ્રશ્નો

સમાજમાં સૌથી વધુ આ પ્રકારના કેસો જોવા મળે છે, જેમાં મહિલાઓને ખાસ રક્ષણ મળે છે:

• ભરણપોષણ (Maintenance): પત્ની, બાળકો કે વૃદ્ધ માતા-પિતાને રહેવા-ખાવા માટે આર્થિક સહાય મેળવવાનો કેસ.
• છૂટાછેડા અને લગ્ન વિવાદ: લગ્ન સંબંધિત તકરારો કે લગ્ન વિચ્છેદના કેસ.
• ઘરઘથ્થુ હિંસા (Domestic Violence): પત્ની કે પરિવારની સ્ત્રી પર થતા શારીરિક કે માનસિક અત્યાચાર સામે રક્ષણ.
• બાળકોનો કબજો (Custody): છૂટાછેડા પછી બાળક કોની પાસે રહેશે તે અંગેનો વિવાદ.

મિલકત અને જમીનના વિવાદો

• વારસા હક: પિતા કે પૂર્વજોની મિલકતમાં પોતાનો હિસ્સો મેળવવા માટે.
• જમીન પચાવી પાડવી: જો કોઈએ ગેરકાયદેસર રીતે તમારી જમીન કે મકાન દબાવ્યું હોય.
• ભાડુઆત અને મકાનમાલિકના ઝઘડા: મકાન ખાલી કરવા કે ભાડા અંગેના વિવાદો.

નોકરી અને કામદારોને લગતા કેસો

• પગાર ન મળવો: જો માલિક પગાર ન આપે કે ઓછો આપે.
• ગેરકાયદેસર છૂટા કરવા: નોકરીમાંથી કારણ વગર કાઢી મુકવા સામે.
• અકસ્માત વળતર: ફેક્ટરી કે કામના સ્થળે ઈજા થાય તો વળતર મેળવવા માટે.
• પેન્શન અને ગ્રેચ્યુઈટી: નિવૃત્તિ પછીના નાણાં મેળવવા માટે.

ફોજદારી કેસો (Criminal Cases)

• ચોરી, લૂંટ કે મારામારી: જ્યારે તમારી સામે કોઈ ગુનો નોંધાયો હોય અથવા તમે ભોગ બન્યા હોવ.
• જેલમાં રહેલા કેદીઓ: જે વ્યક્તિ જેલમાં છે અને તેની પાસે જામીન મેળવવા કે કેસ લડવા વકીલ નથી, તેમને ફરજિયાત સહાય મળે છે.
• પોલીસ રક્ષણ: જો કોઈ જીવનું જોખમ હોય અને કાયદાકીય મદદ જોઈતી હોય.

ગ્રાહક સુરક્ષા અને વળતર

• ગ્રાહક કોર્ટ: કોઈ કંપનીએ ખરાબ સામાન આપ્યો હોય કે છેતરપિંડી કરી હોય.
• અકસ્માત વળતર (MACT): રોડ અકસ્માતમાં ઈજા કે મૃત્યુ થાય ત્યારે વીમા કંપની પાસેથી વળતર મેળવવા.

કોને પ્રાથમિકતા મળે છે?

ન્યાયતંત્ર નીચે મુજબના લોકોના કેસોમાં વધુ ઝડપથી સહાય પૂરી પાડે છે:

• જેઓ પછાત વર્ગના છે (SC/ST).
• હિંસા કે દુષ્કર્મના ભોગ બનેલી મહિલાઓ.
• અનાથ બાળકો અથવા માનસિક રીતે અસ્વસ્થ વ્યક્તિઓ.
• ભિખારીઓ અથવા માનવ તસ્કરી (Human Trafficking) ના ભોગ બનેલા લોકો.

ક્યારે સહાય નથી મળતી?

દરેક સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. જેમ સરકાર અમુક કેસોમાં મફત મદદ કરે છે, તેમ અમુક એવા કિસ્સાઓ પણ છે જ્યાં કાયદાકીય સહાય મળવી મુશ્કેલ અથવા અશક્ય હોય છે. મુખ્યત્વે એવા કેસો જેમાં કોઈ સામાજિક નૈતિકતાનો અભાવ હોય અથવા જે કેસ માત્ર બીજાને હેરાન કરવાના ઈરાદાથી કરવામાં આવ્યા હોય, તેને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.

અહીં એવા કેસોની યાદી છે જેમાં મફત કાનૂની સહાય મળતી નથી:

બદનક્ષીના કેસો (Defamation Cases)

• જો કોઈએ તમારી આબરૂને ઠેસ પહોંચાડી હોય અને તમે તેના પર વેર લેવા કે વળતર મેળવવા માટે બદનક્ષીનો કેસ કરવા માંગતા હોવ, તો તે માટે સરકાર વકીલ આપતી નથી. કાયદો માને છે કે આ વ્યક્તિગત સન્માનની લડાઈ છે, જેમાં જાહેર નાણાંનો ખર્ચ ન કરી શકાય.

જાણી જોઈને કરવામાં આવેલી ખોટી ફરિયાદ

• જો કોઈ વ્યક્તિ માત્ર સામે પક્ષને પાયમાલ કરવા કે ખોટી રીતે ફસાવવા માટે કેસ કરે છે, તો તપાસ દરમિયાન જો આવું સાબિત થાય તો કાનૂની સહાય સમિતિ મદદ પાછી ખેંચી શકે છે.

ચૂંટણીને લગતા વિવાદો

• ચૂંટણીને લગતી બાબતો, જેમ કે ઉમેદવારી ફોર્મ રદ થવું, ચૂંટણીમાં ગેરરીતિની ફરિયાદ કે મતદાર યાદીના પ્રશ્નો માટે મફત કાનૂની સહાય મળતી નથી. આ રાજકીય પ્રક્રિયાનો ભાગ ગણાય છે.

આર્થિક ગુનાઓ અને ટેક્સ ચોરી

• જો કોઈ વ્યક્તિ પર ઈન્કમ ટેક્સની ચોરી, બેનામી સંપત્તિ અથવા મોટા આર્થિક કૌભાંડનો આરોપ હોય, તો તેને સામાન્ય રીતે મફત સહાય મળતી નથી. (જોકે, જો વ્યક્તિ સાવ કંગાળ હોય તો અપવાદ હોઈ શકે છે, પણ મોટાભાગે આ કેસો બાકાત રહે છે).

જે કેસોમાં સજા ખૂબ ઓછી હોય

• નાના-મોટા દંડના કેસો (દા.ત. ટ્રાફિક મેમો કે નાની તકરાર જેમાં માત્ર સામાન્ય દંડની જોગવાઈ હોય) તે માટે પણ મફત વકીલની સુવિધા મળતી નથી.

મદદ ન મળવાના અન્ય કારણો:

• આવક મર્યાદા: જો તમારી વાર્ષિક આવક સરકાર દ્વારા નક્કી કરેલી મર્યાદા (ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે રૂ. ૩ લાખ) થી વધારે હોય, તો તમે આ સહાય માટે પાત્ર ગણાશો નહીં. (મહિલાઓ અને બાળકો માટે આ નિયમમાં છૂટછાટ હોય છે).
• કેસમાં ' દમ' ન હોવો: જ્યારે તમે અરજી કરો છો, ત્યારે કાનૂની સમિતિના વકીલો તમારા કેસના કાગળો તપાસે છે. જો તેમને લાગે કે તમારા કેસમાં કોઈ તથ્ય નથી અથવા તમે જાણી જોઈને હારી જવાય તેવો કેસ લડી રહ્યા છો, તો તેઓ અરજી ફગાવી શકે છે.
• કોઈ વકીલ પહેલેથી જ રોકેલ હોય: જો તમે ખાનગી વકીલ રોકવાની ક્ષમતા ધરાવો છો અથવા પહેલેથી જ રોકેલ છે, તો તમે તે જ કેસ માટે મફત સહાય માંગી શકતા નથી.

જો તમે મહિલા છો, બાળક છો અથવા જેલમાં કેદી છો, તો તમારી આર્થિક સ્થિતિ કે કેસનો પ્રકાર જોયા વગર પણ ઘણીવાર પ્રાથમિક સહાય આપવામાં આવે છે.

સામાન્ય માણસે જાણવા જેવી બાબતો (ગેરસમજ દૂર કરો)

લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે "સરકારી વકીલ એટલે કામ ચોર હશે અથવા તે હારી જશે." આ તદ્દન ખોટું છે. પેનલ પરના વકીલો અનુભવી હોય છે અને સરકાર તેમને કામ બદલ માનદ વેતન આપે છે. વળી, આ સંસ્થાઓનું કામકાજ હાઈકોર્ટના જજની દેખરેખ હેઠળ થતું હોય છે, એટલે અહીં અન્યાયની શક્યતા નહિવત્ છે.

• કાનૂની સેવા મંડળ પાસે અનુભવી વકીલોની પેનલ હોય છે.
• જો વકીલ તમારી પાસે પૈસા માંગે, તો તમે તરત જ તેની ફરિયાદ સત્તા મંડળને કરી શકો છો.
• તમે ગમે ત્યારે તમારા કેસની સ્થિતિ જાણી શકો છો.

તમારા જિલ્લામાં ઓફિસ ક્યાં શોધવી? (જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ)

ગુજરાતના દરેક જિલ્લામાં ' જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' (District Legal Services Authority - DLSA) ની ઓફિસ આવેલી હોય છે. તેને શોધવાની રીત આ મુજબ છે:

• સ્થળ: તમારા જિલ્લાની મુખ્ય કોર્ટ (District & Sessions Court) ના સંકુલમાં જ આ ઓફિસ હોય છે.
• કેવી રીતે ઓળખવી: ત્યાં મોટા અક્ષરે ગુજરાતીમાં "જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ" એવું બોર્ડ મારેલું હશે. ઘણીવાર ત્યાં 'ન્યાય સેદન' જેવું નામ પણ લખેલું હોય છે.
• કોનો સંપર્ક કરવો: ઓફિસમાં જઈને તમારે 'ફ્રન્ટ ઓફિસ' અથવા ત્યાં બેઠેલા ક્લર્કને મળવાનું હોય છે. તેઓ તમને વિનામૂલ્યે અરજીનું ફોર્મ આપશે.

ઓનલાઈન ફોર્મ ભરવાની રીત

જો તમે કોર્ટ સુધી જઈ શકતા નથી, તો ઘરે બેઠા તમારા મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટરથી પણ અરજી કરી શકો છો.

1. વેબસાઈટ: સૌ પ્રથમ NALSA ની સત્તાવાર વેબસાઈટ nalsa.gov.in પર જાઓ.
2. Online Application: હોમ પેજ પર 'Online Application' અથવા 'Apply for Legal Aid' પર ક્લિક કરો.
3. વિગતો ભરો: ત્યાં એક ફોર્મ ખુલશે જેમાં તમારું નામ, મોબાઈલ નંબર, સરનામું અને તમારો કેસ કયા પ્રકારનો છે તેની માહિતી માંગશે.
4. દસ્તાવેજ અપલોડ: જો તમારી પાસે આધાર કાર્ડ અથવા આવકનો દાખલો (જો માંગવામાં આવે તો) હોય, તો તેનો ફોટો પાડીને અપલોડ કરો.
5. સબમિટ: ફોર્મ ભરાઈ ગયા પછી 'Submit' બટન દબાવો. તમને એક એપ્લિકેશન નંબર મળશે જેના દ્વારા તમે જાણી શકશો કે તમારી અરજી ક્યાં પહોંચી.

ફોર્મ ભરતી વખતે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી?

1. સાચી વિગત: તમારી સમસ્યા વિશે સાચું લખો/લખવો. કોઈ પણ વાત છુપાવશો નહીં, કારણ કે તેના આધારે જ તમને વકીલ ફાળવવામાં આવશે.
2. ટુંકાણમાં રજૂઆત: કેસ વિશેની માહિતી એવી રીતે લખો કે જેથી સામેવાળી વ્યક્તિ સમજી શકે કે તમને કયો અન્યાય થયો છે.
3. મોબાઈલ નંબર: એવો નંબર આપો જે ચાલુ હોય, કારણ કે કાનૂની મંડળના અધિકારીઓ તમને તે નંબર પર ફોન કરીને બોલાવી શકે છે.

જો ઓફિસમાં કોઈ તમારી વાત ન સાંભળે અથવા પૈસા માંગે, તો તમે તે જિલ્લાના 'મુખ્ય જિલ્લા ન્યાયાધીશ' (District Judge) ને પત્ર લખીને પણ જાણ કરી શકો છો.

શું મોબાઈલ એપ ઉપલબ્ધ છે?

હા, સરકારની 'Legal Services' નામની એન્ડ્રોઈડ એપ પણ પ્લે-સ્ટોર પર ઉપલબ્ધ છે. તેમાં તમે માત્ર ફોર્મ જ નથી ભરી શકતા, પણ તમારા કેસની સ્થિતિ (Status) પણ જાણી શકો છો.

ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબર

ગુજરાત રાજ્યના નાગરિકો માટે નીચે મુજબના સંપર્ક સાધનો ખૂબ ઉપયોગી છે:

ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબર (Toll-Free Number)

તમે ગમે ત્યાંથી ૧૫૧૦૦ (15100) નંબર ડાયલ કરી શકો છો.

• આ એક નેશનલ હેલ્પલાઈન છે.
• અહીં તમને કયા કેસમાં મદદ મળશે અને તમારે ક્યાં જવું પડશે તેની પાયાની માહિતી વિનામૂલ્યે આપવામાં આવશે.

ગુજરાત રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ (SLSA) - હેડ ઓફિસ

જો તમારે મુખ્ય ઓફિસનો સંપર્ક કરવો હોય (જે અમદાવાદમાં હાઈકોર્ટ પાસે આવેલી છે):

• સરનામું: ગુજરાત રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ, ન્યાય ભવન, હાઈકોર્ટ કમ્પાઉન્ડ, સોલા, અમદાવાદ - ૩૮૦૦૬૦.
• ફોન નંબર: ૦૭૯-૨૭૬૬૫૨૯૬ (079-27665296)
• ઈ-મેલ: msgslsa-guj@nic.in

જિલ્લા સ્તરે સંપર્ક

તમે જે જિલ્લામાં રહો છો (દા.ત. રાજકોટ, સુરત, વડોદરા), ત્યાંની જિલ્લા અદાલતની વેબસાઈટ પર જઈને પણ તમે 'DLSA' વિભાગમાં વકીલોની યાદી અને સેક્રેટરીનો નંબર મેળવી શકો છો.

લોક અદાલત: વિવાદોનો ઝડપી ઉકેલ

લોક અદાલત એટલે શું?

લોક અદાલત એ વિવાદોના ઉકેલ માટેનું એક વૈકલ્પિક માધ્યમ છે. અહીં કેસનો નિકાલ કાયદાકીય દાવપેચને બદલે પરસ્પર સમજૂતી અને સમાધાન દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ અદાલતમાં નિવૃત્ત ન્યાયાધીશો, સામાજિક કાર્યકરો અને વકીલો સભ્યો તરીકે હોય છે, જે બંને પક્ષોને સાંભળીને વચલો રસ્તો કાઢવામાં મદદ કરે છે.

કેવા પ્રકારના કેસ અહીં ઉકેલી શકાય?

લગભગ તમામ પ્રકારના દીવાની (Civil) કેસો લોક અદાલતમાં લઈ જઈ શકાય છે, જેમ કે:

• નાણાકીય લેણદેણ: બેંક લોનની વસૂલાત કે ચેક રિટર્નના કેસો.
• કૌટુંબિક વિવાદો: લગ્ન સંબંધી ઝઘડા, ભરણપોષણ કે છૂટાછેડા (ગંભીર ગુના સિવાય).
• અકસ્માત વળતર: વાહન અકસ્માત (MACP) ના વળતરના કેસો.
• મજૂર વિવાદો: પગાર કે નોકરીને લગતા પ્રશ્નો.
• વીજળી અને પાણીના બિલ: બાકી બિલોને લગતા વિવાદો.
• જમીન વિવાદ: મિલકતના ભાગલા કે ભાડુઆત-માલિકના વિવાદ.
• કમ્પાઉન્ડેબલ ગુના: એવા નાના ગુના જેમાં કાયદા મુજબ સમાધાન થઈ શકે તેમ હોય.

લોક અદાલતના મુખ્ય ફાયદાઓ

• કોઈ કોર્ટ ફી નથી: જો તમે પહેલેથી કોર્ટમાં કેસ દાખલ કર્યો હોય અને કોર્ટ ફી ભરી હોય, તો લોક અદાલતમાં સમાધાન થતા જ તમારી આખેઆખી કોર્ટ ફી પરત (Refund) મળે છે.
• સમયની બચત: અહીં વર્ષોની લાંબી પ્રક્રિયાને બદલે એક જ દિવસમાં કેસનો નિકાલ થઈ શકે છે.
• વકીલ વગર પણ રજૂઆત: અહીં પક્ષકારો પોતે જ ન્યાયાધીશ સાથે વાત કરી શકે છે. વકીલ હોવા જરૂરી નથી, છતાં તમે રાખી શકો છો.
• બંને પક્ષની જીત: અહીં કોઈની હાર થતી નથી. બંને પક્ષો પોતાની મરજીથી સમાધાન કરે છે, તેથી સંબંધોમાં કડવાશ રહેતી નથી.
• અંતિમ નિર્ણય: લોક અદાલતના ચુકાદાને સિવિલ કોર્ટના હુકમ જેવી જ માન્યતા મળે છે. આ નિર્ણય સામે કોઈ અપીલ થઈ શકતી નથી, એટલે કે કેસ કાયમ માટે પૂરો થઈ જાય છે.

લોક અદાલતમાં કેસ કેવી રીતે મુકવો?

• ચાલુ કેસ માટે: જો તમારો કેસ પહેલેથી જ કોઈ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો હોય, તો તમે તમારા વકીલ મારફતે અથવા જાતે અરજી આપીને કહી શકો છો કે "મારે આ કેસ લોક અદાલતમાં મૂકવો છે."
• પ્રી-લિટિગેશન (કેસ કર્યા પહેલા): જો તમે હજુ કોર્ટમાં કેસ દાખલ નથી કર્યો, પણ સામા પક્ષ સાથે વિવાદ છે, તો તમે જિલ્લા કાનૂની સેવા સત્તા મંડળમાં અરજી કરી શકો છો. તેઓ સામા પક્ષને નોટિસ મોકલશે અને તમને સમાધાન માટે બોલાવશે.

લોક અદાલત માત્ર કાયદો નથી, પણ સંવેદના છે. ઘણીવાર ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે જમીનનો વિવાદ હોય કે પતિ-પત્ની વચ્ચે અણબનાવ હોય, ત્યારે લોક અદાલતના સભ્યો એક વડીલની ભૂમિકા ભજવીને તૂટતા પરિવારોને જોડે છે.

 કોર્ટમાં કેસ જીતીને કદાચ તમે પ્રોપર્ટી મેળવી લેશો, પણ લોક અદાલતમાં સમાધાન કરીને તમે શાંતિ અને સંબંધો બંને બચાવી લેશો.

લીગલ એઇડ ક્લિનિક (Legal Aid Clinic) એ ન્યાયની દુનિયાનું ' પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર' (Health Center) જેવું છે. જેમ નાની-મોટી બીમારી માટે આપણે હોસ્પિટલ દોડવાને બદલે પહેલા ક્લિનિક પર જઈએ છીએ, તેમ કાનૂની સમસ્યાઓના તાત્કાલિક ઉકેલ અને માર્ગદર્શન માટે આ ક્લિનિક્સ બનાવવામાં આવ્યા છે.

આ ક્લિનિક્સ કેવી રીતે સામાન્ય માણસની પડખે ઊભા રહે છે:

લીગલ એઇડ ક્લિનિક ક્યાં હોય છે?

આ ક્લિનિક્સ માત્ર કોર્ટમાં જ નથી હોતા, પણ લોકોની વચ્ચે હોય છે:

• ગામડાઓમાં: પંચાયત કચેરી કે સામુદાયિક કેન્દ્રોમાં.
• કોલેજોમાં: ખાસ કરીને લો (Law) કોલેજોમાં, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રોફેસરો મફત સલાહ આપે છે.
• જેલમાં: કેદીઓના અધિકારો માટે જેલની અંદર પણ ક્લિનિક હોય છે.
• દૂરના વિસ્તારોમાં: જ્યાં કોર્ટ ખૂબ દૂર હોય ત્યાં સરકાર આવા નાના ક્લિનિક્સ ખોલે છે.

ત્યાં કોણ મદદ કરે છે?

અહીં તમને મળવા માટે બે પ્રકારના લોકો તૈયાર હોય છે:

• પેનલ વકીલ: જેમને સરકાર દ્વારા નિમવામાં આવ્યા હોય.
• પેરા-લીગલ વોલેન્ટિયર્સ (PLVs): આ એવા લોકો છે જેઓ વકીલ નથી, પણ તેમને કાયદાનું પાયાનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું હોય છે (જેમ કે સામાજિક કાર્યકરો કે શિક્ષકો). તેઓ તમારી વાત સમજીને તમને સાચો રસ્તો બતાવે છે.

ક્લિનિકમાં તમને કઈ મદદ મળે?

• મફત કાનૂની સલાહ: તમારે કેસ કરવો જોઈએ કે નહીં? તમારી સાથે જે થયું તે કાયદેસર છે કે નહીં? તેની જાણકારી મળે છે.
• અરજી લખી આપવી: જો તમારે કોઈ સરકારી ઓફિસમાં કે પોલીસમાં અરજી કરવી હોય, તો અહીંના વોલેન્ટિયર્સ તમને અરજી લખી આપે છે.
• સરકારી યોજનાઓની માહિતી: ઘણીવાર આપણને ખબર જ નથી હોતી કે વિધવા સહાય કે રેશન કાર્ડ માટે ક્યાં જવું. આ ક્લિનિક્સ તમને આવી યોજનાઓના ફોર્મ ભરવામાં પણ મદદ કરે છે.
• સમાધાન: નાના-મોટા ઝઘડા હોય તો ક્લિનિકના સભ્યો બંને પક્ષોને બોલાવીને સમજાવટથી મામલો થાળે પાડે છે.

આ ક્લિનિક કેમ મહત્વના છે?

સામાન્ય માણસ માટે કોર્ટના પગથિયાં ચડવા એ ડરામણું કામ હોઈ શકે છે. પણ એઇડ ક્લિનિકનું વાતાવરણ ઘર જેવું અને સરળ હોય છે.

• તમારે કોઈ ફી આપવાની હોતી નથી.
• તમારે કોઈ વકીલની ચેમ્બરમાં ધક્કા ખાવાના હોતા નથી.
• તમને તમારી જ ભાષામાં, સરળ રીતે કાયદો સમજાવવામાં આવે છે.

જો કોર્ટ એ ' ન્યાયનું મંદિર' હોય, તો લીગલ એઇડ ક્લિનિક એ ન્યાયનો એ ' ઉંબરો' છે જ્યાંથી કોઈ પણ ગરીબ કે લાચાર માણસ ખાલી હાથે પાછો ફરતો નથી. તે ગુંચવાયેલા કાનૂની પ્રશ્નોને ઉકેલવાનું પહેલું સ્ટેશન છે.

તમારી પાસે સાચું બોલવાની હિંમત છે પણ લડવા માટે પૈસા નથી, તો કાયદો તમારી પડખે છે. મફત કાનૂની સહાયનો ઉદ્દેશ્ય સમાજના છેલ્લા માણસને પણ ન્યાય અપાવવાનો છે.

તમારા વિસ્તારમાં કોઈ પણ ગરીબ કે અસહાય વ્યક્તિ કાનૂની લડાઈમાં હારી રહી હોય, તો તેને આ યોજના વિશે ચોક્કસ જણાવો. જાગૃત નાગરિક તરીકે આ આપણી ફરજ છે.

ભાગ ૨: આ અધિકાર કોણે આપ્યો? (બંધારણીય જોગવાઈ)

કલમ ૩૯-એ (Article 39A): સમાન ન્યાય અને મફત કાનૂની સહાય

બંધારણની કલમ ૩૯-એ (Article 39A) એ ન્યાયતંત્રનો 'compass' (હોકાયંત્ર) છે. તે સરકારને સતત યાદ અપાવે છે કે કાયદો માત્ર કાયદાના પુસ્તકોમાં જ નહીં, પણ ગરીબની ઝૂંપડી સુધી પહોંચવો જોઈએ.

જ્યારે ભારતનું બંધારણ લખાયું ત્યારે આ કલમ તેમાં નહોતી. પરંતુ સમય જતાં સમજાયું કે લોકશાહીમાં જો ગરીબ માણસ મોંઘી કોર્ટ ફી અને વકીલોના ખર્ચને કારણે ચૂપ રહી જશે, તો ' સમાનતા' નો કોઈ અર્થ રહેશે નહીં. તેથી, ૧૯૭૬માં આ ખાસ કલમ ઉમેરવામાં આવી.

કલમ ૩૯-એ માં શું લખ્યું છે?

આ કલમ સરકાર (રાજ્ય) પર ત્રણ મોટી જવાબદારીઓ નાખે છે:

• સમાન તક: ન્યાય પ્રણાલી એવી હોવી જોઈએ કે જે દરેક નાગરિકને ન્યાય મેળવવાની સમાન તક આપે.
• મફત કાનૂની સહાય: જે લોકો આર્થિક રીતે નબળા છે અથવા અન્ય કોઈ અસમર્થતા ધરાવે છે, તેમને સરકારે મફત (Free) કાનૂની મદદ આપવી જ પડશે.
• ગરીબી અવરોધ ન બને: કોઈ પણ વ્યક્તિ માત્ર એટલા માટે ન્યાયથી વંચિત ન રહી જવી જોઈએ કે તેની પાસે પૈસા નથી.

આ કલમ કેમ 'ખાસ' છે?

સામાન્ય રીતે આપણે વકીલ રોકવા માટે હજારો રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે, પણ ૩૯-એ કહે છે કે:

• જો તમારી પાસે પૈસા નથી, તો વકીલ સરકાર આપશે.
• વકીલની ફી સરકાર ચૂકવશે.
• કોર્ટના કાગળો અને ટાઈપિંગનો ખર્ચ પણ સરકાર ભોગવશે.

૩૯-એ માંથી જન્મેલી સંસ્થાઓ

આ કલમ માત્ર કાગળ પર રહેલી સલાહ નથી. તેને સાકાર કરવા માટે ભારતમાં આખું એક માળખું ઊભું કરવામાં આવ્યું છે, જેને આપણે ' કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' કહીએ છીએ:

• કેન્દ્રમાં: NALSA (નેશનલ લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટી)
• રાજ્યમાં: GSLSA (ગુજરાત સ્ટેટ લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટી)
• જિલ્લામાં: DLSA (ડિસ્ટ્રિક્ટ લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટી)

આ બધી સંસ્થાઓનો પાયો ' કલમ ૩૯-એ' છે.

માનવીય પાસું: ન્યાયનું લોકશાહીકરણ

કલમ ૩૯-એ નો સાચો અર્થ એક ઉદાહરણથી સમજીએ. ધારો કે એક વિધવા સ્ત્રીને તેના સાસરીયા ઘરની બહાર કાઢી મૂકે છે. તેની પાસે ખાવાના પૈસા નથી, તો તે વકીલ કેવી રીતે કરશે? અહીં કલમ ૩૯-એ તેની વહારે આવે છે. તે કોર્ટમાં જઈને કહી શકે છે કે "મારી પાસે સાધન નથી, મને મદદ કરો." અને કોર્ટ તેને સક્ષમ વકીલ ફાળવે છે.

આ કલમ ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી, જેથી ન્યાયનું સપનું સાચું કરી શકાય.

કલમ ૧૪ (Article 14): કાયદા સમક્ષ સમાનતા

કલમ ૧૪ એ ભારતીય બંધારણનો આત્મા છે. તે માત્ર એક કાયદો નથી, પણ એક ભરોસો છે કે ભારતની ધરતી પર રાષ્ટ્રપતિ હોય કે સામાન્ય મજૂર—બધા જ કાયદાની એક જ લાકડીએ મપાય છે.

જ્યારે આપણે મફત કાનૂની સહાયની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે કલમ ૧૪ જ એ પાયો છે જે ગરીબોને અમીરોની સામે કોર્ટમાં સમાન તાકાત આપે છે.

કલમ ૧૪ શું કહે છે?

આ કલમ બે મુખ્ય વાતો કરે છે:

1. કાયદા સમક્ષ સમાનતા (Equality before Law): કોઈ પણ વ્યક્તિ કાયદાથી ઉપર નથી. કાયદો બધા માટે એકસરખો છે.
2. કાયદાનું સમાન રક્ષણ (Equal Protection of Laws): સમાન સંજોગોમાં રહેલા લોકો સાથે સમાન વ્યવહાર થવો જોઈએ. એટલે કે, જો કોઈ શ્રીમંત વ્યક્તિ ગુનો કરે અને ગરીબ વ્યક્તિ પણ એવો જ ગુનો કરે, તો બંનેને સજાનો કાયદો એક જ લાગુ પડશે.

મફત કાનૂની સહાય અને કલમ ૧૪ નો સંબંધ

તમને પ્રશ્ન થાય કે જો કાયદો બધા માટે સમાન છે, તો પછી ગરીબોને મફત વકીલ કેમ? અહીં જ કલમ ૧૪ નો સાચો અર્થ સમજાય છે:

• અસમાનતા દૂર કરવી: એક અમીર વ્યક્તિ મોંઘામાં મોંઘા વકીલ રોકી શકે છે, જ્યારે એક ગરીબ પાસે પોતાની વાત રજૂ કરવાના પૈસા પણ નથી હોતા. જો ગરીબ પાસે વકીલ ન હોય, તો કાયદો કાગળ પર તો સમાન રહેશે, પણ હકીકતમાં અમીર જીતી જશે.
• લેવલ પ્લેઇંગ ફિલ્ડ: સરકાર ગરીબોને મફત કાનૂની સહાય આપીને તેમને અમીરોની હરોળમાં લાવીને ઉભા રાખે છે. આને જ " સમાનતા" કહેવાય.

કલમ ૧૪ ના બે મહત્વના પાસાં

સામાન્ય માણસ માટે આનું મહત્વ

જો તમને લાગે છે કે તમારી સાથે પક્ષપાત થઈ રહ્યો છે અથવા માત્ર એટલા માટે તમારો કેસ નબળો પડી રહ્યો છે કારણ કે સામો પક્ષ વગદાર કે પૈસાદાર છે, તો તમે કલમ ૧૪ નો સહારો લઈ શકો છો.

કોર્ટમાં ન્યાયાધીશની સામે ઊભા રહીને તમે કહી શકો છો કે બંધારણે મને સમાનતાનો હક આપ્યો છે, અને જો મારી પાસે લડવાના સાધન નથી, તો તે પૂરા પાડવા એ સરકારની જવાબદારી છે.

કલમ ૨૧ (Article 21): જીવન અને સ્વતંત્રતાનો અધિકાર

આ કલમ કહે છે કે કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈ પણ વ્યક્તિને તેના જીવન કે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાથી વંચિત કરી શકાય નહીં.

• સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ' ઝડપી ન્યાય' અને ' મફત કાનૂની સહાય' એ કલમ ૨૧ હેઠળ નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે.
• જો કોઈ આરોપી પાસે વકીલ રાખવાના પૈસા નથી, તો સરકાર તેને વકીલ આપવા બંધાયેલી છે. જો સરકાર તેમ ન કરે, તો તે વ્યક્તિની ધરપકડ કે ટ્રાયલ રદ થઈ શકે છે.

ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા

ભારતની અદાલતોએ (ખાસ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટે) અનેક ચુકાદાઓમાં ભાર મૂક્યો છે કે:

• વકીલ એ લક્ઝરી નથી, પણ ન્યાય મેળવવા માટેની પાયાની જરૂરિયાત છે.
• "ન્યાય વેચવો જોઈએ નહીં, ન્યાયમાં વિલંબ થવો જોઈએ નહીં અને ન્યાયનો ઇનકાર થવો જોઈએ નહીં."

આ જોગવાઈઓનો અમલ કેવી રીતે થાય છે?

બંધારણની આ કલમોને અમલમાં મૂકવા માટે સરકારે ૧૯૮૭માં ' કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ અધિનિયમ' બનાવ્યો. આ કાયદા હેઠળ જ આજે દરેક જિલ્લા અને તાલુકામાં 'કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ' (Legal Services Authority) ની ઓફિસો ચાલે છે, જ્યાંથી તમે મફત વકીલ મેળવી શકો છો.

'રાજ્ય' (State) ની વ્યાખ્યા

કલમ ૧૨ એ સમજાવે છે કે આપણા મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) કોની સામે છે. જો તમારો કોઈ અધિકાર છીનવાય, તો તમે કોની સામે કોર્ટમાં જઈ શકો? કલમ ૧૨ મુજબ 'રાજ્ય' માં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ભારત સરકાર અને સંસદ: (કેન્દ્ર સરકાર).
• રાજ્ય સરકાર અને વિધાનસભા: (જેમ કે ગુજરાત સરકાર).
• સ્થાનિક સત્તામંડળો: નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા (Corporation), પંચાયતો.
• અન્ય સંસ્થાઓ: એવી સંસ્થાઓ જે સરકાર વતી કામ કરે છે અથવા જેમના પર સરકારનું નિયંત્રણ છે (જેમ કે LIC, ONGC, GAIL વગેરે).

મફત કાનૂની સહાય સાથેનો સંબંધ

તમે વિચારતા હશો કે આનો કાનૂની સહાય સાથે શું સંબંધ? તો તેનો જવાબ છે: જવાબદારી.

• સરકારની ફરજ: કલમ ૧૨ હેઠળ જે પણ સંસ્થા 'રાજ્ય' ગણાય છે, તે નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા બંધાયેલી છે. જો કોઈ ગરીબ વ્યક્તિને ન્યાય નથી મળતો, તો તે આ 'રાજ્ય' (સરકાર) પાસે જઈને કહી શકે છે કે, "તમે મને વકીલ આપો, કારણ કે બંધારણ મુજબ આ તમારી જવાબદારી છે."
• કાયદાકીય સત્તા મંડળ (NALSA/GSLSA): મફત કાનૂની સહાય પૂરી પાડતી સંસ્થાઓ પણ એક રીતે 'રાજ્ય' નો જ ભાગ છે. તેથી, તેઓ કોઈને પણ મદદ કરવાની ના પાડી શકે નહીં જો તે વ્યક્તિ લાયક હોય.

સામાન્ય માણસને શું ફાયદો?

જો કોઈ સરકારી કચેરી કે નગરપાલિકા તમારા હકનું કામ ન કરતી હોય, તો કલમ ૧૨ તમને એ શક્તિ આપે છે કે તમે તેમને ' રાજ્ય' ગણીને હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી શકો છો. મફત કાનૂની સહાય દ્વારા મળેલા વકીલ આ જ કલમનો ઉપયોગ કરીને તમને ન્યાય અપાવે છે.

કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ અધિનિયમની 'કલમ ૧૨'

અહીં એક નાનું કન્ફ્યુઝન ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. મફત કાનૂની સહાયના સંદર્ભમાં બે ' કલમ ૧૨' મહત્વની છે:

• બંધારણની કલમ ૧૨: જે સરકારની વ્યાખ્યા આપે છે.
• કાનૂની સેવા સત્તા મંડળ કાયદાની કલમ ૧૨: (જેનો ઉલ્લેખ આપણે આગળ કર્યો) જે નક્કી કરે છે કે કોણ મફત સહાય મેળવી શકે (મહિલાઓ, બાળકો, SC/ST વગેરે).

બંધારણની કલમ ૧૨ એ ' સરનામું' છે જ્યાં જઈને તમે ન્યાય માંગી શકો છો, અને કાનૂની સેવા સત્તા મંડળની કલમ ૧૨ એ ' ચાવી' છે જે ગરીબો માટે કોર્ટના દરવાજા ખોલે છે.

આ આર્ટીકલમાં જુદીજુદી કલમની માહિતી આપી છે જેથી સામાન્ય લોકોને આ આર્ટીકલ સમજવામાં મુશ્કેલી થઇ શકે છે. પરતું આ બધી કલમ સામાન્ય રીતે લાચાર માણસ, અભણ, કાયદાનું જ્ઞાન ન હોય, કોઈ તેમને કેસ કે ફરિયાદ કરતા અટકાવે ત્યારે આ કલમના સહારે તેઓન્યાયના માર્ગે આગળ વધી શકો છે.

નોંધ: આ માહિતી  માર્ગદર્શન માટે છે.  સત્તાવાર માહિતી માટે  નજીકમાં લીગલ એઇડ ક્લિનિક, તાલુકા સેવા સત્તા મંડળનો સંપર્ક કરો.

આ માહિતીમાં કોઈ સુધારો કરવા જેવા હોય તો મને Contact Page પર જઈ અથવા ikhedut.info@gmail.com પર આ લિંક મોકલી સાથે તમારો અનુભવ, વિચાર, કોઈ ભલામણ કે આ આર્ટીકલમાં વધુ મુલ્ય ઉમરી લોકોને મદદ થાય તે અમને હમેશા આવકાર્ય છે.